فریتس هابر؛ شیمیدانی که از دل ناامیدی، نان برای میلیونها انسان ساخت!
زندگی نامه و بیوگرافی فریتس هابر شیمیدان آلمانی کاشف آمونیاک
آشنایی با زندگی نامه دانشمندان شیمی جهان در وبسایت شیمی دکتر مهدی نباتی
بگذارید قصه امروز را اینطور شروع کنیم؛ نه با یک تاریخ و نه با یک اسم و فهرست بلندبالا از افتخارات.
تصور کنید یک شب سرد، پیرمردی کنار بخاری نشسته و نوهاش را کنار خودش نشانده است. بچه مثل همیشه بیحوصله است و از پدربزرگ میخواهد برایش قصهای تعریف کند؛ اما این بار پدربزرگ نمیخواهد از شاهزادهها و اژدهاها بگوید.
آرام دستش را روی سر نوه میکشد و میگوید:
«میخواهی داستان مردی را برایت تعریف کنم که یک روز تصمیم گرفت کاری را انجام دهد که خیلیها میگفتند غیرممکن است؟»
چشمهای کودک برق میزند.
پدربزرگ ادامه میدهد:
«اسمش فریتس هابر بود؛ یک شیمیدان.»
اما این داستان، قصه یک شیمیدان معمولی نیست.
زندگی نامه و بیوگرافی فریتس هابر شیمیدان آلمانی کاشف آمونیاک
آشنایی با زندگی نامه دانشمندان شیمی جهان در وبسایت شیمی دکتر مهدی نباتی
رؤیایی که شبیه دیوانگی بود
بیش از صد سال پیش، یک مشکل بزرگ وجود داشت.
کشاورزان برای رشد محصولاتشان به ترکیبات نیتروژنه نیاز داشتند. زمین بدون نیتروژن کافی، نمیتوانست غذای کافی تولید کند. از طرف دیگر، منابع طبیعی قابل استفاده از نیتروژن محدود بودند و جمعیت جهان روزبهروز بیشتر میشد.
آن روزها کسی نمیتوانست به راحتی تصور کند که گرسنگی آینده چگونه قرار است کنترل شود.
در گوشهای از اروپا، مردی به این فکر افتاد:
«اگر هوا را نگاه کنیم، پاسخ جلوی چشم ماست.»
تقریباً چهارپنجم هوای اطراف ما از نیتروژن تشکیل شده است؛ اما یک مشکل بزرگ وجود داشت: مولکول نیتروژن بسیار پایدار است. پیوند سهگانه N≡N آنقدر محکم است که تبدیل مستقیم آن به آمونیاک، کار سادهای نیست.
هابر اما کوتاه نیامد.
او میخواست کاری انجام دهد که در نگاه اول شبیه تلاش برای گرفتن آب از سنگ بود: تبدیل نیتروژن موجود در هوا به آمونیاک.
خیلیها اگر جای او بودند، احتمالاً بعد از چند شکست میگفتند: «نمیشود.»
اما هابر سؤال دیگری داشت: «اگر هنوز نتوانستهایم انجامش بدهیم، از کجا معلوم که غیرممکن باشد؟»
زندگی نامه و بیوگرافی فریتس هابر شیمیدان آلمانی کاشف آمونیاک
آشنایی با زندگی نامه دانشمندان شیمی جهان در وبسایت شیمی دکتر مهدی نباتی
آزمایشهایی که یکی پس از دیگری شکست میخوردند
حالا تصور کن در آزمایشگاه نشستهای.
دستگاهها را تنظیم کردهای.
مواد را مخلوط کردهای.
حرارت دادهای.
فشار را تغییر دادهای.
منتظر نتیجه هستی…
اما چیزی که میخواستی اتفاق نمیافتد.
دوباره امتحان میکنی.
باز هم شکست.
بار سوم.
بار دهم.
بار صدم.
اینجاست که تفاوت آدمها مشخص میشود.
بعضیها شکست را بهعنوان جواب نهایی میبینند.
بعضیها شکست را فقط یک پاسخ موقت میدانند: «این روش جواب نداد؛ پس باید روش دیگری را امتحان کنم.»
هابر از دسته دوم بود.
او به تدریج فهمید که برای پیشبرد واکنش، باید شرایط مناسبی از نظر دما، فشار و کاتالیزگر پیدا کند.
در نهایت، تلاشهای او به توسعه روشی انجامید که امروزه آن را با نام فرایند هابر–بوش میشناسیم؛ روشی برای تولید آمونیاک از نیتروژن و هیدروژن در مقیاس صنعتی.
و اینجا داستان عجیبتر میشود.
مادهای که از دل این آزمایشها بیرون آمد، فقط یک محصول آزمایشگاهی نبود.
آمونیاک میتوانست به تولید کودهای نیتروژنه کمک کند.
یعنی نیتروژن موجود در هوا، که تا آن زمان عملاً برای گیاهان به شکل مستقیم قابل استفاده نبود، میتوانست وارد چرخه تولید مواد غذایی شود.
به زبان سادهتر:
هابر به یکی از بزرگترین مشکلات غذایی بشر کمک کرد.
زندگی نامه و بیوگرافی فریتس هابر شیمیدان آلمانی کاشف آمونیاک
آشنایی با زندگی نامه دانشمندان شیمی جهان در وبسایت شیمی دکتر مهدی نباتی
اما قهرمان داستان ما یک قهرمان ساده نبود
اگر قرار بود این قصه را فقط برای یک داستان انگیزشی تعریف کنیم، همینجا میتوانستیم بگوییم:
«پس بچهها، هرگز تسلیم نشوید و مثل هابر باشید!»
اما داستان هابر آنقدر ساده نیست.
زندگی او بخش تاریک و بحثبرانگیزی هم داشت.
دانش او در شیمی فقط در خدمت تولید آمونیاک قرار نگرفت. هابر در توسعه و استفاده از فناوریهای شیمیایی مرتبط با جنگ جهانی دوم نیز نقش داشت و بهویژه در توسعه جنگافزارهای شیمیایی آلمان نقش مهمی ایفا کرد.
اینجاست که داستان هابر از یک قصه ساده درباره موفقیت علمی، تبدیل به یک درس بزرگ درباره مسئولیت دانشمند میشود.
علم خودش خوب یا بد نیست.
این انسان است که تصمیم میگیرد دانش را برای چه چیزی به کار بگیرد.
همان شیمیدانی که کارش به افزایش تولید غذا و نجات جان میلیونها انسان کمک کرد، در بخش دیگری از زندگی خود با توسعه سلاحهای شیمیایی نیز ارتباط پیدا کرد.
چه تناقض عجیبی!
یک انسان.
یک دانش.
و دو مسیر کاملاً متفاوت.
زندگی نامه و بیوگرافی فریتس هابر شیمیدان آلمانی کاشف آمونیاک
آشنایی با زندگی نامه دانشمندان شیمی جهان در وبسایت شیمی دکتر مهدی نباتی
پس چرا داستان هابر را باید بخوانیم؟
شاید مهمترین درس زندگی فریتس هابر این نباشد که او توانست آمونیاک تولید کند.
حتی شاید مهمترین درس این نباشد که او جایزه نوبل شیمی گرفت.
درس بزرگتر این است که دانش، قدرت است؛ و قدرت همیشه با مسئولیت همراه است.
هابر به ما نشان میدهد که یک ایده، اگر با پشتکار، آزمایش، شکست و دوباره تلاش همراه شود، میتواند جهان را تغییر دهد.
اما همزمان به ما هشدار میدهد که تغییر دادن جهان همیشه به معنای بهتر کردن آن نیست.
این ما هستیم که باید انتخاب کنیم دانشمان را در چه مسیری به کار بگیریم.
نتیجهگیری؛ اگر شکست خوردی، هنوز داستان تمام نشده است
حالا برگردیم به همان پدربزرگ و نوه.
پدربزرگ قصهاش را تمام میکند.
نوه شاید بپرسد: «پس هابر آدم خوبی بود یا آدم بدی؟»
پدربزرگ احتمالاً کمی سکوت میکند و میگوید:
«آدمها همیشه آنقدر ساده نیستند که بشود رویشان برچسب خوب یا بد زد. اما از زندگی بعضی آدمها میشود درسهای بزرگی گرفت.»
بعد رو به نوه میکند و میگوید:
«اگر روزی در درس شیمی، ریاضی یا هر چیز دیگری به سؤالی رسیدی که جوابش را نمیدانی، فوری نگو نمیشود. شاید فقط هنوز راه درستش را پیدا نکردهای.»
این شاید یکی از مهمترین پیامهای داستان فریتس هابر باشد.
بسیاری از دستاوردهای بزرگ علمی، از جایی شروع شدهاند که یک نفر حاضر نشده شکست را با غیرممکن بودن اشتباه بگیرد.
اما در کنار پشتکار، یک چیز دیگر را هم نباید فراموش کنیم:
هرچه دانش ما بیشتر میشود، مسئولیت ما هم بیشتر میشود.
شاید به همین دلیل است که داستان فریتس هابر هنوز هم ارزش شنیدن دارد.
داستان مردی که به هوای اطرافش نگاه کرد و چیزی را دید که میلیونها نفر پیش از او دیده بودند، اما سؤال متفاوتی پرسید.
و شاید تمام تفاوت زندگی یک دانشمند با دیگران، گاهی فقط در همین باشد:
همه یک چیز را میبینند؛ اما یک نفر جرئت میکند سؤال دیگری بپرسد.
زندگی نامه و بیوگرافی فریتس هابر شیمیدان آلمانی کاشف آمونیاک
آشنایی با زندگی نامه دانشمندان شیمی جهان در وبسایت شیمی دکتر مهدی نباتی
دکتر مهدی نباتی
مدرس و محقق شیمی
پل ارتباطی: mnabati@ymail.com