جان دالتون؛ مردی که با نگاه کردن به باران، راز اتمها را پیدا کرد!
داستان زندگی دانشمندان بزرگ
زندگینامه جان دالتون کاشف اولین نظریه اتمی دالتون
گاهی بزرگترین کشفهای علمی از جایی شروع میشوند که هیچکس انتظارش را ندارد؛ نه از آزمایشگاهی پر از دستگاههای عجیب، نه از یک دانشگاه بزرگ و نه حتی از یک کتابخانه باشکوه.
گاهی یک دانشمند فقط به اطرافش نگاه میکند و با خودش میگوید:
«چرا؟»
و شاید داستان جان دالتون، شیمیدان انگلیسی، یکی از زیباترین نمونههای همین ماجرا باشد؛ داستان مردی که از خانوادهای ساده آمد، امکانات چندانی نداشت، اما آنقدر با دقت به جهان نگاه کرد که سرانجام یکی از مهمترین پایههای شیمی مدرن را بنا گذاشت: نظریه اتمی دالتون.
داستان زندگی دانشمندان بزرگ
زندگینامه جان دالتون کاشف اولین نظریه اتمی دالتون
قصه پسری که از یک روستای کوچک شروع کرد
یکی بود، یکی نبود…
در سال ۱۷۶۶، در روستایی به نام ایگلزفیلد در انگلستان، پسری به دنیا آمد که نامش را جان دالتون گذاشتند.
خانوادهاش ثروتمند نبودند. زندگی سادهای داشتند و جان از همان کودکی با سختیهای زندگی آشنا شد.
اما این پسر یک ویژگی عجیب داشت.
خیلی سؤال میپرسید.
اگر باران میبارید، فقط خیس شدن لباسهایش را نمیدید. به آسمان نگاه میکرد و درباره باران فکر میکرد.
اگر باد میوزید، فقط صدای باد را نمیشنید. میخواست بفهمد چرا باد به وجود میآید.
اگر رنگ آسمان تغییر میکرد، برایش یک اتفاق معمولی نبود.
انگار دنیا برای جان دالتون پر از معما بود.
و او عاشق حل کردن معماها بود.
وقتی یک سؤال ساده، مسیر زندگیاش را تغییر داد
دالتون از همان سالهای جوانی به مطالعه علاقه داشت و بعدها به تدریس روی آورد.
شاید در نگاه اول، زندگی او چندان هیجانانگیز به نظر نمیرسید؛ یک معلم، یک پژوهشگر و مردی که ساعتهای زیادی را صرف مطالعه و مشاهده طبیعت میکرد.
اما تفاوت دالتون با بسیاری از آدمهای اطرافش این بود که چیزهای معمولی برای او معمولی نبودند.
او سالها درباره هوا، گازها، فشار هوا و پدیدههای جوی مطالعه کرد.
باران، ابر، باد و رطوبت برای او فقط پدیدههای روزمره نبودند؛ هرکدام یک سؤال علمی در دل خود داشتند.
او حتی سالها به ثبت وضعیت آبوهوا پرداخت.
حالا تصور کنید پیرمردی را که هر روز به آسمان نگاه میکند و اطلاعات هواشناسی را یادداشت میکند.
شاید همسایهها با خودشان میگفتند:
«این مرد دیگر چرا اینقدر به آسمان نگاه میکند؟!»
اما دالتون میدانست که پشت همین اتفاقهای ساده، قوانین بزرگی پنهان شدهاند.
راز بزرگ: ماده از چه چیزی ساخته شده است؟
حالا به مهمترین قسمت قصه میرسیم.
دانشمندان پیش از دالتون هم درباره اتم صحبت کرده بودند. ایده اتم سابقه بسیار طولانی داشت و فیلسوفان یونان باستان، از جمله دموکریتوس، درباره ذرات بنیادی ماده اندیشیده بودند.
اما یک مشکل وجود داشت.
هنوز یک نظریه علمی منظم و مبتنی بر شواهد وجود نداشت که توضیح دهد ماده دقیقاً چگونه از ذرات تشکیل شده است.
دالتون شروع کرد به کنار هم گذاشتن قطعات این پازل.
او به رفتار گازها و ترکیب مواد مختلف توجه کرد و به این نتیجه رسید که شاید ماده از ذرات بسیار کوچکی تشکیل شده باشد.
ذراتی که ما امروز آنها را اتم مینامیم.
اینجا بود که قصه دالتون از یک معلم ساده به داستان یکی از پایهگذاران شیمی مدرن تبدیل شد.
داستان زندگی دانشمندان بزرگ
زندگینامه جان دالتون کاشف اولین نظریه اتمی دالتون
نظریه اتمی دالتون؛ وقتی اتم وارد شیمی مدرن شد
دالتون در اوایل قرن نوزدهم نظریه اتمی خود را مطرح کرد.
به زبان ساده، او پیشنهاد کرد که مواد از ذرات بسیار کوچکی به نام اتم تشکیل شدهاند و اتمهای عناصر مختلف با یکدیگر تفاوت دارند.
همچنین او بیان کرد که ترکیبات شیمیایی از ترکیب اتمها با نسبتهای مشخص تشکیل میشوند.
این دیدگاه کمک کرد بسیاری از قوانین مربوط به ترکیب مواد و نسبتهای جرمی، شکل منسجمتری پیدا کنند.
البته بعدها مشخص شد که بعضی از بخشهای نظریه دالتون دقیقاً مطابق دانش امروزی نیستند.
مثلاً امروز میدانیم اتمها خودشان از ذرات کوچکتری مانند الکترون، پروتون و نوترون تشکیل شدهاند و اتمهای یک عنصر نیز میتوانند به صورت ایزوتوپهای مختلف وجود داشته باشند.
اما این موضوع از ارزش کار دالتون کم نمیکند.
برعکس!
کار بزرگ او این بود که ایده اتم را از یک تصور فلسفی، به یک چارچوب علمی برای توضیح رفتار ماده تبدیل کرد.
داستان زندگی دانشمندان بزرگ
زندگینامه جان دالتون کاشف اولین نظریه اتمی دالتون
مردی که خودش را با دیگران مقایسه نکرد
یکی از زیباترین درسهای زندگی دالتون همینجاست.
او از خانوادهای ثروتمند نیامده بود.
در یک مرکز علمی مشهور متولد نشده بود.
امکانات امروزی را در اختیار نداشت.
نه کامپیوتر داشت، نه نرمافزارهای شیمی کوانتومی و نه آزمایشگاههایی با تجهیزات پیشرفته.
اما یک چیز داشت:
کنجکاوی.
او به جای اینکه بگوید «من امکانات ندارم»، از خودش میپرسید:
«با همین چیزهایی که دارم، چه چیزی میتوانم بفهمم؟»
و شاید همین طرز فکر بود که او را به جایی رساند که نامش برای همیشه در کتابهای شیمی باقی بماند.
بزرگترین درس داستان جان دالتون چیست؟
حالا فرض کنید پدربزرگ قصهگو کمی سکوت کند، به نوهاش نگاه کند و بگوید:
«میدانی جان دالتون چه چیزی به ما یاد داد؟»
نوه احتمالاً جواب میدهد:
«اینکه اتمها وجود دارند؟»
پدربزرگ لبخند میزند و میگوید:
«نه عزیزم… آن فقط بخشی از ماجراست.»
درس اصلی زندگی جان دالتون این است که برای شروع یک مسیر بزرگ، همیشه لازم نیست بهترین امکانات را داشته باشی.
گاهی کافی است یک سؤال خوب داشته باشی و آن را رها نکنی.
شاید چیزی که امروز برای دیگران ساده و بیاهمیت به نظر میرسد، همان چیزی باشد که فردا تو را به یک کشف بزرگ برساند.
دالتون هر روز به چیزهایی نگاه میکرد که دیگران هم میدیدند؛ اما متفاوت فکر میکرد.
همه آسمان را میدیدند، اما او درباره آن سؤال میپرسید.
همه مواد را میدیدند، اما او میپرسید:
«این مواد از چه ساخته شدهاند؟»
و همین سؤال ساده، یکی از مهمترین فصلهای تاریخ شیمی را رقم زد.
پس اگر روزی احساس کردی امکاناتت کم است، اگر فکر کردی دیگران از تو جلوترند یا اگر تصور کردی برای موفق شدن باید از یک جای فوقالعاده شروع کنی، داستان دالتون را به یاد بیاور.
هیچکس نمیداند یک سؤال ساده، اگر سالها با پشتکار دنبال شود، ممکن است انسان را به کجا برساند.
شاید موفقیت همیشه از یک آزمایشگاه بزرگ شروع نشود.
گاهی…
از یک نگاه دقیق به آسمان شروع میشود.
و گاهی از یک سؤال کوچک:
«چرا؟»
داستان زندگی دانشمندان بزرگ
زندگینامه جان دالتون کاشف اولین نظریه اتمی دالتون
دکتر مهدی نباتی
مدرس و محقق شیمی
پل ارتباطی: mnabati@ymail.com